Kışın ahır havalandırmasında amaç ahırı sıcak tutmak değil, hayvanları üşütmeden nemi, amonyağı ve mikropları dışarı atmaktır. Yetişkin sığırlar soğuğa sanıldığından çok daha dayanıklıdır; kış aylarında hastalığa yol açan asıl etken, kapalı ahırda biriken nemli ve kirli havadır. Bunun için ahırdaki havanın saatte en az 4 kez yenilenmesi, çatı sırtındaki mahya açıklığının kış boyunca açık kalması, yan duvar perdelerinin üst kısmında sürekli bir hava girişi bırakılması ve helikopter fanların düşük devirde, hayvana cereyan vurdurmadan havayı karıştıracak şekilde çalıştırılması gerekir.
Aşağıda önce hayvanın gerçekte hangi sıcaklıkta üşüdüğünü, ardından hedef değerleri, perde ve mahya ayarını, helikopter fanın kışın nasıl kullanılacağını ve en sık yapılan hataları ele alıyoruz.
Kışın Ahırdaki Asıl Sorun Soğuk Değil, Nem
Bir süt ineği ya da besi sığırı gün boyu ısı ve nem üretir. Nefesle, idrarla ve gübreyle havaya sürekli su buharı karışır. Ahır sıkıca kapatıldığında bu buhar dışarı çıkamaz. Sıcak ve nemli hava soğuk çatı sacına, kirişlere ve duvarlara değdiğinde yoğuşur. Kış aylarında tavandan damlama, ahır içinde sis, ıslak altlık ve keskin amonyak kokusunun artmasının nedeni budur. Nemli havada bakteri ve virüsler daha uzun yaşar; zatürre ve diğer solunum yolu hastalıkları özellikle buzağılarda bu dönemde sıklaşır.
Yetişkin sığırın soğuk stresine girdiği sıcaklık ise çoğu yetiştiricinin düşündüğünden daha düşüktür. Burada belirleyici olan, hayvanın tüyünün kuru olup olmamasıdır.
| Hayvan ve tüy durumu | Soğuk stresinin başladığı yaklaşık sıcaklık |
|---|---|
| Yetişkin sığır, kuru ve kalın kış tüyü | -8 °C |
| Yetişkin sığır, kuru kış tüyü | 0 °C |
| Yetişkin sığır, ıslak veya gübreyle kirlenmiş tüy | 15 °C |
| Buzağı, 3 haftalıktan küçük | 10–15 °C |
| Buzağı, 3 haftalıktan büyük | 5–10 °C |
Değerler Ontario (Kanada) Tarım Bakanlığı ile İngiltere'deki tarım ve bahçecilik geliştirme kurumu AHDB verilerine dayanır ve rüzgârsız ortam içindir. Hayvanın üzerine doğrudan vuran soğuk hava, hissedilen sıcaklığı daha da düşürür.
Tablo iki şeyi açıkça gösteriyor. Birincisi, tüyü kuru bir yetişkin hayvan için sıfırın altındaki sıcaklıklar tek başına sorun değildir. İkincisi, ıslak tüy koruyuculuğunu büyük ölçüde kaybeder. Ahırdaki nem hayvanın tüyünü ve altlığı ıslattığında, yetişkin bir sığır bile artı derecelerde üşümeye başlar. Yani kapalı ve nemli bir ahır, hastalık riskinin yanında soğuk stresini de artırır. Farklı hayvan gruplarının soğuğa tepkisini büyükbaş hayvanların soğuğa dayanıklılığı yazımızda ayrıca ele aldık.
Kış Havalandırmasında Hedeflenecek Değerler
| Ölçüt | Hedef | Ahırda nasıl anlaşılır |
|---|---|---|
| Hava değişimi | Saatte en az 4 kez, yani yaklaşık her 15 dakikada bir | Tavanda damlama ve sis yok, altlık kuru kalıyor |
| Bağıl nem | %75'in altında | Termometre-higrometre ile ölçülür |
| Amonyak | Olabildiğince düşük; 25 ppm üzeri solunum yollarını tahriş eder | Gübre kokusu yem kokusunu bastırıyorsa seviye yüksektir |
| Hayvan seviyesinde hava hızı | Cereyan hissettirmeyecek kadar düşük; genç buzağılar için yaklaşık 0,2 m/sn | Yatan hayvanların üzerinde soğuk hava akımı hissedilmemeli |
Kış ile yaz arasındaki farkı en iyi hava değişim sayısı gösterir. Ontario Tarım Bakanlığı'nın süt sığırı barınakları rehberine göre yazın serinletme için saatte 40–60 hava değişimi gerekirken, kışın bu sayının 4'ün altına düşmemesi yeterlidir. Bu değerin ahır hacmine göre nasıl hesaplandığını ahır ve fabrikalarda hava değişimi (ACH) hesaplama yazımızda örnekle anlattık.
Doğal Havalandırmalı Ahırlarda Perde ve Mahya Ayarı
Türkiye'deki ahırların önemli bir kısmı, yan duvarlarında perde veya pencere, çatısında hava çıkışı bulunan doğal havalandırmalı yapılardır. Bu ahırlarda hayvanların ürettiği ısıyla ısınan hava yükselir ve mahyadan çıkar; yerine yan duvarların üst kısmından temiz hava girer. Bu döngünün kışın da çalışması için hem girişin hem çıkışın açık kalması gerekir. Doğal ve mekanik sistemlerin farkını merak ediyorsanız ahır havalandırma çeşitleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Mahya açıklığı kışın da açık kalmalı
Kışın en sık yapılan hata, çatı sırtındaki açıklığı kapatmaktır. Mahya ahırın bacasıdır; kapandığında sıcak ve nemli hava tavanda hapsolur, yoğuşur ve geri damlar. Penn State Üniversitesi'nin önerisine göre ahır genişliğinin her 3 metresi için yaklaşık 5 cm mahya açıklığı bırakılmalıdır. Örneğin 20 metre genişliğindeki bir ahırda mahya açıklığı yaklaşık 33 cm olmalıdır. Yağmur ve kar girişinden çekiniyorsanız açıklığı kapatmak yerine üzerine, hava çıkışını engellemeyecek yükseklikte bir mahya şapkası yapabilirsiniz.
Yan duvar perdelerini tamamen kapatmayın
Soğuk ve rüzgârlı günlerde perdeler indirilebilir, ancak her iki yan duvarın üst kısmında kesintisiz bir hava girişi kalmalıdır. Bu açıklığın her bir yanda mahya açıklığının yaklaşık yarısı kadar olması önerilir. 20 metrelik ahır örneğinde bu, her iki duvarda yaklaşık 17 cm demektir. Hava bu yükseklikten, hayvanların üstünden girer, ahırdaki ılık havayla karışarak ısınır ve hayvana cereyan olarak ulaşmaz. Perdeyi alttan açmak ise soğuk havayı doğrudan yatan hayvanların üzerine gönderir.
Gün içindeki ve hava durumuna göre ayar
Kış havalandırması bir kez yapılıp bırakılacak bir ayar değildir. Güneşli ve ılık öğle saatlerinde perde aralığını genişletmek, gece biriken nemi boşaltmanın en ucuz yoludur. Gece, tipili ya da sert rüzgârlı günlerde aralık daraltılır; rüzgârı doğrudan alan cephede perde biraz daha kapatılabilir. Ancak üstteki en küçük açıklık hiçbir zaman kapatılmamalıdır. Doğal havalandırmalı bir ahırın kışın dış sıcaklıktan yalnızca birkaç derece sıcak olması normaldir. İçerisi dışarıya göre belirgin biçimde ılıksa, havalandırma çoğu zaman yetersizdir.
Egzoz fanlı kapalı ahırlarda kış ayarı
Mekanik havalandırmalı ahırlarda da ilke aynıdır. Fan kontrolü, hava soğuduğunda bütün fanları durduracak şekilde ayarlanmamalıdır. Saatte en az 4 hava değişimini sağlayan fan kademesi kış boyunca sürekli çalışmalı, hava girişleri de soğuk havayı hayvanın üzerine değil tavana doğru yönlendirmelidir.
Kışın Helikopter Fan Nasıl Kullanılır?
Önce bir ayrımı netleştirmek gerekir: helikopter fan (HVLS fan) ahırın içindeki havayı hareket ettirir ve karıştırır, dışarıdan temiz hava getirmez. Kışın hava değişimini perde ve mahya açıklıkları ya da egzoz fanları sağlar. Helikopter fan bu sistemin yerini tutmaz, onu destekler. Doğru kullanıldığında kış aylarında üç işe yarar.
- Tavanda biriken sıcak ve nemli havayı dağıtmak: Isınan hava yükselir ve çatı altında katman oluşturur. Fan bu havayı yavaşça karıştırarak nemin soğuk çatı yüzeylerinde yoğuşup damlamasını azaltır ve ahır içindeki sıcaklık farkını dengeler.
- Altlığı ve zemini kurutmak: Hafif ama sürekli hava hareketi, altlıktaki ve zemindeki nemin buharlaşmasına yardım eder. Kuru altlık, kış aylarında tırnak ve meme sağlığını korumanın temel koşullarından biridir.
- Durgun hava ceplerini ortadan kaldırmak: Köşelerde ve kolon aralarında biriken amonyaklı hava, fanın karıştırmasıyla açıklıklara doğru taşınır.
Kışın fan yaz aylarındaki devrinde çalıştırılmamalıdır. Yazın serinletme için istenen güçlü hava akımı, kışın ıslak tüylü ya da yatan hayvanı üşütür. Fan, hayvan seviyesinde cereyan hissettirmeyecek düşük bir devirde çalıştırılmalı; özellikle yatma alanlarının ve buzağı bölmelerinin üzerindeki hava hızı kontrol edilmelidir. Bazı işletmeler kışın fanı düşük devirde ters yönde çalıştırarak havayı önce tavana, oradan duvarlar boyunca aşağıya yönlendirir. Bu yöntemi kullanmak istiyorsanız fanınızın ters yönde çalışmaya uygun olup olmadığını üreticinize sorun.
Remair helikopter fanları hız ayarlı (inverter) kontrolle çalıştığı için devir mevsime göre düşürülebilir. Böylece aynı fan yazın serinletme, kışın ise düşük devirde hava karıştırma için kullanılabilir. Hayvancılıktaki diğer kullanım örnekleri için tarım ve hayvancılık uygulamalarımıza bakabilirsiniz.
Buzağı Bölmelerinde Kış Havalandırması
Üç haftalıktan küçük buzağılar, 10–15 °C'nin altında vücut ısılarını korumak için ek enerji harcamaya başlar. Bu nedenle buzağı bölümünü kapatıp havasız bırakmak da, buzağıyı doğrudan soğuk hava akımına maruz bırakmak da risklidir. Doğru yaklaşım, hayvan seviyesinde cereyanı kesmek, örneğin bölme duvarlarının alt kısmını kapalı tutmak, buna karşılık ahırın üst kısmında hava değişimini sürdürmektir. Buzağının içine gömülebileceği kalın ve kuru saman altlık, gerektiğinde buzağı ceketi ve soğuk günlerde artırılan süt ya da mama miktarı, havalandırmayı kısmadan buzağıyı sıcak tutmanın yollarıdır. Ayrıntılar için buzağı bölmelerinde havalandırma yazımıza bakabilirsiniz.
Tavan Terlemesine Karşı Yapısal Önlemler
Havalandırma doğru ayarlandığı halde çatı altında damlama sürüyorsa, sorun yapının kendisinde olabilir. Yalıtımsız ince çatı sacı kışın neredeyse dış sıcaklığa kadar soğur ve içerideki nemli hava bu yüzeye değdiği anda yoğuşur. Çatı altının yalıtılması, mahya şapkasının iç yüzeyinin yalıtılması ve nemli havayı hapseden derin aşık aralarının hava akışına açık tutulması damlamayı belirgin biçimde azaltır. Yoğuşmanın nedenlerini ahırlarda terleme nasıl önlenir, genel nem yönetimini ise ahır nemi nasıl alınır yazılarımızda ele aldık.
Kış Havalandırmasında Sık Yapılan Hatalar
- Ahırı tamamen kapatmak: Kapı, perde ve mahyanın kapatılması ahırı ısıtmaz; nemi ve amonyağı içeride tutar.
- Havalandırmayı yalnızca termometreye bakarak ayarlamak: Kışın asıl izlenmesi gereken değer nemdir. Bir termometre-higrometre ile nem de takip edilmelidir.
- Soğuk havayı hayvan seviyesinden içeri almak: Alttan açılan perdeler ya da alçak pencereler, yatan hayvanların üzerinde doğrudan cereyan oluşturur.
- Fanı yaz ayarında bırakmak: Yüksek devirde çalışan fan, özellikle ıslak tüylü hayvanları ve buzağıları üşütür.
- Islak altlığı geç değiştirmek: Islak altlık hem ahıra nem verir hem de hayvanın tüyünü ıslatarak soğuğa karşı korumasını azaltır.
- Ahırı kapasitesinin üzerinde doldurmak: Hayvan sayısı arttıkça üretilen nem ve gaz da artar. Aynı açıklıklarla yetinmek havayı hızla ağırlaştırır.
Ahırınızın ölçülerine göre hem yaz hem kış kullanımına uygun fan çapını ve adedini birlikte belirlemek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kışın ahıra soba veya ısıtıcı koymak gerekir mi?
Yetişkin sığırların bulunduğu ahırda genellikle gerekmez. Tüyü kuru bir sığır sıfırın altındaki sıcaklıklara da dayanabilir. Isıtıcı kullanıp ahırı kapatmak ise nemi artırır. Soba gibi yanmalı ısıtıcılar ayrıca karbonmonoksit riski taşır. Isı desteği gerekiyorsa, bunu yeni doğan buzağılar için bölmeye özel ısıtıcı lamba ya da buzağı ceketi gibi hayvana yakın çözümlerle sağlamak daha doğrudur.
Kar ve yağmur mahyadan içeri girerse ne yapılmalı?
Mahyayı kapatmak yerine üzerine, altında hava çıkışı için yeterli boşluk bırakan bir şapka yapılabilir. Mahyanın üzerine file veya ağ gerilecekse, hava akışını azalttığı için açıklığın yaklaşık %20 daha geniş tutulması önerilir. Az miktarda kar girişi, çoğu zaman sürekli yoğuşup damlayan bir tavandan daha az sorun yaratır.
Ahırın yeterince havalandığını nasıl anlarım?
En pratik yöntem, sabah erken saatte, ahırın en uzun süre kapalı kaldığı anda içeri girmektir. Gözleriniz yanıyorsa, burnunuza keskin bir amonyak kokusu geliyorsa, tavanda su damlaları ya da içeride hafif bir sis varsa havalandırma yetersizdir. Daha kesin sonuç için nemi bir termometre-higrometreyle, amonyağı ise taşınabilir bir gaz ölçerle birkaç gün boyunca farklı saatlerde ölçebilirsiniz.
Helikopter fan kışın ne kadar elektrik harcar?
Kışın fan düşük devirde çalıştığı için tüketim yaz aylarına göre belirgin biçimde azalır. Gerçek tüketim motor gücüne, çalıştırılan devire ve günlük çalışma süresine bağlıdır. Örneğin Remair 5 kanatlı 5 metre modelin motor gücü 1,1 kW'tır; düşük devirde çekilen güç bu değerin altında kalır. Hesaplama yöntemini havalandırma fanı ne kadar elektrik harcar yazımızda bulabilirsiniz.
Koyun ve keçi ağıllarında da aynı kurallar geçerli mi?
Temel ilke aynıdır: Ağılı kapatıp nemi içeride hapsetmek yerine üstten sürekli hava girişi ve çıkışı sağlanır, hayvan seviyesinde cereyan önlenir. Koyun ve keçiler yünleri kuru olduğu sürece soğuğa oldukça dayanıklıdır; ıslak yün ve nemli ortam ise solunum yolu hastalıklarını artırır. Kuzu ve oğlaklar, buzağılar gibi daha hassastır. Ayrıntılar için koyun ağıllarında havalandırma ve serinletme yazımıza bakabilirsiniz.
Yorum Yapın